Početkom aprila 1992. godine dolazi do prvih ratnih dejstava na teritoriji opštine Zvornik. Pored toga, u mjesecima koji su uslijedili, Zvornik postaje jedna od opština u koju su se doselili prognani Srbi sa teritorija koje su kontrolisale muslimanske i(li) hrvatske snage. Muslimanske snage su ovladale većim dijelom teritorije opština Srebrenica, Bratunac i Zvornik u ljeto 1992. godine. Time su predstavljale veliku opasnost po bezbjednost gradskog područja Zvornika, a jednako i Bratunca. Ti napadi su se nastavljali i s jeseni iste godine. Selo Kamenica se našlo na udaru muslimanskih snaga u dva navrata, odnosno prvo je napadnuta Kamenica Gornja, a potom, nekoliko mjeseci kasnije, i Kamenica Donja.
Položaje na Glođanskom Brdu držali su pripadnici 6. bataljona Zvorničke lpbr, koji je bio sastavljen vojnicima iz sela Ašćerići, Zekići, Kukolji itd. Prema navodima iz Krivične prijave CSB Bijeljina u drugom navratu, napad je izvršen u rejonu Glođanskog Brda, 06.11.1992. godine, od strane muslimanskih formacija iz Srebrenice. Tom prilikom je zarobljen veći broj pripadnika Vojske Republike Srpske, koje su suprotno međunarodnom pravu o ratnim zarobljenicima mučili, nečovječno postupali, a zatim ubili, nakon čega su u namjeri da prikriju počinjene zločine iste zakopali na više različitih mjesta na lokalitetu Glođanskog brda i okoline sela Kamenica u opštini Zvornik.[1]
Identičan opis događaja nalazi se i u Zahtjevu za sprovođenje istrage Osnovnog javnog tužilaštva Zvornik[2], odnosno Rješenju o sprovođenju istrage Osnovnog suda Zvornik[3] gdje se, između ostalog, navodi da su pripadnici Vojske Republike Srpske zarobljeni, mučeni, a potom ubijeni i u želji prikrivanja zločina njihova tijela su zakopavana na različite lokacije.
O napadu muslimanskih snaga na Glođansko Brdo svjedočio je i komandir čete „Zlatne vode“, Pero Lazić: ,,Dana 06.11.1992. godine brojne muslimanske oružane snage izvršile su iznenadni napad na naš položaj, probile se kroz naše linije, zašle nam iza leđa, opkolile nas i napale sa svih strana. Položaj moje čete nalazio se na centralnom dijelu linije na mjestu zvanom Glođansko brdo i tokom borbe i stezanja obruča od strane muslimanskih oružanih snaga ovaj dio linije, na kome se nalazila moja četa, bio je pod najžešćim udarom.“[4]
Vrijedna zapažanja je i izjava svjedoka odbrane Glođanskog Brda, Tihomira Đerića: ,,Dobro se sjećam da smo, moja jedinica i ja, bili angažovani na potezu Glođansko brdo – Velja glava 6. novembra 1992. godine i toga dana, negdje u 03:45 časova, kada je počelo granatiranje linije od strane muslimanske vojske. Nakon granatiranja, u 05:45 časova, otpočeo je pješadijski napad od strane muslimanskih formacija i tu je započeta borba oko položaja. Nakon nekoliko časova došlo je do probijanja naših odbrambenih položaja i tom prilikom je odsječen prvi vod koji je dobio zadatak da postavi odbrambenu liniju sa boka i štiti nam leđa. (...) Mi smo zbog nedostatka municije otpočeli povlačenje u pravcu Velje glave. Toga dana prilikom izvlačenja poginulo je sedam vojnika u borbi. Dok smo bili na liniji razgraničenja, tj. dok smo pružali otpor neprijatelju, nismo znali da je došlo do pucanja linije dok u jednom momentu nismo vidjeli žene i djecu kako udaraju motikama jednog našeg vojnika, koji je dopremao municiju za prvi vod i tada smo vidjeli da je pukla linija i da nam navedena vojska zalazi iza leđa i tu smo vidjeli da poslije muslimanskih žena i djece dolaze muslimanski vojnici koji su dotukli navedenog vojnika.“[5]
Svoje iskustvo prenio je i Dragan Dimitrić: ,,Dana 6. novembra 1992. godine, oko 05:45 časova muslimanske oružane snage izvršile su iznenadni napad na naše položaje. Napad je izvršen sa svih strana, a naši položaji su bili na jednom mjestu probijeni pa su nam njihove snage zašle iza leđa. (...) Kako je napad muslimanskih snaga bio iznenadan i bili smo opkoljeni sa svih strana, nije bilo mogućnosti za organizovanje nekog ozbiljnijeg otpora, pa smo se pod vatrenim dejstvima morali povući sa tog položaja.“[6]
Ono što je ostalo specifično za ovaj napad svakako je kamuflaža pripadnika muslimanskih formacija iz Srebrenice. Naime, oni su, prema izjavama svjedoka, bili obučeni u civilnu, žensku odjeću i tako su se provukli iza leđa pripadnicima Vojske Republike Srpske.
Tihomir Đerić u svom svjedočanstvu iznosi ove detalje: ,,Prilikom navedene borbe nama je bilo naređeno da ne pucamo na civile tj. žene, djecu i starije ljude, koje smo propustili ne pucajući u iste, da bi nakon povlačenja nailazili na mrtve mlađe vojnike muslimanske vojske odjevene u žensku odjeću (dimije i šamije) i isti su imali naoružanje, pa smo kasnije konstatovali da smo propustili vojnike koji su sa leđa izvršili nečuveni masakr nad Vojskom Republike Srpske.“[7]
Radomir Jovičić tvrdi: ,,Iz priča saboraca sam čuo da je neprijateljska jedinica prilikom napada bila odjevena u žensku odjeću i pošto naši borci nisu pucali u civile i starije osobe, na taj način je neprijatelj izvršio opkoljavanje i hvatanje mojih saboraca.“[8]
O bezizlaznoj situaciji u kojoj su se našli borci Vojske Republike Srpske govori i Đorđe Milovanović: ,,Dana 6. novembra 1992. godine, oko 06:00 časova ujutru na naš položaj izvršen je iznenadni napad od strane brojnijih muslimanskih oružanih snaga koje su nas opkolile. Tokom borbe u jednom trenutku bio sam zajedno sa svojim saborcima Nedić Miladinom, Bojanović Zoranom, Jovičić Dragomirom i Mihajlović Borom. U tom trenutku bili smo opkoljeni od strane muslimana koji su se nalazili na udaljenosti od nas oko 15 do 20 metara. Vidjevši nas oni su povikali da bacimo oružje i da se predamo. Nalazili smo se u bezizlaznom položaju i skoro bez municije, tako da je svaki naš otpor bio uzaludan. Zbog toga smo pojedinačno odlučili da bacimo oružje i da se predamo tako da se prvi, bacivši svoje oružje, predao Bojanović Zoran, iza njega Nedić Miladin, zatim Jovičić Dragomir i na kraju Mihajlović Boro. To sam i lično gledao svojim očima. Kada se zadnji predavao, Mihajlović Boro, ja sam u trenutku odlučio da se ne predam i uz stranu iz potoka, između stabala drveća, uspio sam da pobjegnem dok su muslimani za mnom pucali, ali nisam bio pogođen.“[9]
Padom Glođanskog Brda, Šesti bataljon Zvorničke brigadi ostaje desetkovan, a gubici u ljudstvu su se odrazili i na moral u ovom bataljonu. Zapravo, kakvo je stanje bilo u Zvorničkoj brigadi, novembra i decembra 1992. godine, vidimo iz sljedećeg: „Nije bilo poznato precizno brojno stanje brigade, kretalo se između 5.500 i 6.000 vojnika. Brigada je imala 11 bataljona koji su bili u nepovoljnom taktičnom položaju. Drugi bataljon u Drinjači bio je u potpunom okruženju. Do Drinjače se moglo doći desnom obalom Drine, teritorijom Srbije i čamcem preći preko jezera. Bataljon bio pod stalnim napadima sa pravca Konjević Polja, Cerske i Kamenice. Šesti bataljon, koji je 7. novembra 1992. godine[10], razbijen na Glođanskom brdu, povukao se u rasulu na Šćemliju i Zlatne vode. Ostali bataljoni, u svojim rejonima odbrane, demotivisani su i nespremni za aktivna borbena dejstva.“[11]
Na sljedećim kartama prikazan je položaj pripadnika VRS nakon pada Glođanskog Brda i izbijanja snaga tzv. Armije BiH na liniju Mlađevac – Kula Grad, dok je na drugoj karti prikazano okruženje Drinjače nakon pada Glođanskom Brda. Na obje karte su crvenom bojom naznačeni položajim VRS, a plavom tzv. Armije BiH.
Detalj sa radne karte Zvorničke brigade[12] na kojoj se vidi koliko su snage tzv. Armije BiH napredovale prema Zvorniku nakon pada Glođanskog Brda
Detalj sa radne karte Zvorničke brigade[13] na kojoj se vidi okruženje Drinjače nakon pada Glođanskog Brda
Nakon zarobljavanja boraca Vojske Republike Srpske uslijedili su razni oblici mučenja i iživljavanja nad njima. Razmjere zločina su otkrivene tek po povratku Glođanskog Brda pod kontrolu Vojske Republike Srpske u februaru 1993. godine. Tada je otkriveno ukupno šest masovnih grobnica i to: Glođansko Brdo – dvije grobnice, Kozjak, Trešnjica, Maskalića potok i naknadno Široki put. U tim masovnim grobnicama pronađeno je 41 tijelo. Identifikovano je 33 tijela, dok je osam tijela ostalo neidentifikovano i oni su tek naknadno identifikovani.[14]
Patolog dr Zoran Stanković prilikom obdukcije tijela postradalih u Vatrogasnom domu u Zvorniku, 1993. godine
Dvojica boraca koji su se predali, a o kojima govori Đorđe Milovanović u svome svjedočenju, ni do danas nisu pronađeni. Radi se o Miladinu Nediću i Borislavu Mihajloviću.
Poslije iskopavanja tijela, porodice poginulih su pozvane u Vatrogasni dom u Zvorniku radi prepoznavanja i identifikovanja žrtava. Prizori koji su tu zabilježeni su zastrašujući. Obdukciju tijela je radio patolog dr Zoran Stanković.
Mnoge izjave članova porodica poginulih svjedoče o masakru nad srpskim borcima. Radojka Jovanović je izgubila muža, a dala je detaljan opis onog što je vidjela na identifikaciji: ,,U trenutku prepoznavanja na sebi je imao vezane noge i ruke nekakvom žicom, u predjelu usne šupljine bilo je vidno da nema jezik, a u predjelu očnih šupljina bilo je takođe vidno da su mu izvađena oba oka. Nakon raspremanja, takođe je vidno da je i na vratu bio vezan žicom, a cijelo tijelo je bilo nagorjelo od vatre.“[15]
Koliko su bile mučne scene na identifikaciji žrtava svjedoči i ova fotografija na kojoj žena pada u nesvjest nakon uočenih masakriranih tijela
Goja Kazanović tvrdi kako su ,,zarobljene vojnike kastrirali, sjekli im ruke, šake, noge, stopala, uši, nos, jezik, vadili oči, žive su ih kroz šake ekserima zakivali za drveće dok su im noge vezali bodljikavom žicom i kao takve spaljivali...“.[16]
Dragomir Pavlović, kome je brat Radomir smrtno stradao na Glođanskom Brdu, prilikom ekshumacije i identifikacije je izjavio: ,,Tijelo mog brata bilo je isječeno na komade. U unutrašnjem džepu vojničke bluze nalazila se lična karta i vojna knjižica, kao i nešto novca, koji su bili presavijeni i vidjela se jedna rupa, a vjerovatno napravljena od metka ili noža.“[17]
Vojna knjižica Radomira Pavlovića koja jepronađena prilikom ekshumacije, sa vidljivom rupom od metka. U rukama jedrži njegov brat Dragomir
Ono što je ostalo posebno potresno prilikom ekshumacije i identifikacije jeste veliki broj tijela sa odrubljenom glavom.
Rado Tijanić, kome je postradao brat Slavko, navodi: ,,Prepoznao sam tijelo svog brata Slavka i vidio sam kako mu je glava bila odsječena, kao i tjeme na glavi. Bio je bez očiju, ušiju i nosa, kao i zuba. Jednom čeličnom žicom bio je vezan oko vrata, a drugi kraj žice bio je vezan za noge.“[18]
Isti slučaj bio je i sa tijelom Radana Pavlovića, čiji je otac Đorđo izjavio: ,,Vidio sam da je na tijelu mog sina nedostajala glava i još drugih dijelova tijela, što je sve ukazalo da je Radanu odrubljena glava i da je prije smrti na veoma mučan način umoren.“[19]
Lanci kojima su vezane obje noge ubijenog Save Đokića.
Obezglavljeno tijelo bilo je i u slučaju Miladina Ašćerića: ,,Mog su Miladina preklali tako da su mu odsjekli glavu od tijela. Miladinovo obezglavljeno tijelo sam prepoznao kao i njegovu glavu koju smo pronašli u jednoj masovnoj grobnici koja je bila u jednoj bari koja se zove ,Jezero' u kojoj smo pronašli nekoliko izmasakriranih tijela.“[20]
Fotografija iz JNA Miladina Ašćerića, a na desnoj fotografiji se nalazi njegovo ekshumirano tijelo sa odrubljenom glavom kako je i opisao njegov otac Ignjat.
Odrubljena glava zarobljenog pripadnika Vojske Republike Srpske
Uz ovo ritualno obezglavljivanje zarobljenih srpskih boraca izdvaja se još jedan detalj svireposti ubica. Pojedini zarobljeni srpski borci su bili zakucavani za drvo i na taj način mučeni. Dokaz za ovakvu tvrdnju jesu izjave svjedoka koji su na licu mjesta vidjeli stabla u kojima je bilo zakucanih eksera ili ostataka odjeće, odnosno ljudskih ekstremiteta. Tako Dara Urumović tvrdi kako je ,,vidjela tri hrasta na kojima ima vezane žice okolo njih, a u žici ostataka čovječijeg tijela, odjeće.“[21]
Gotovo identično svjedočenje je ostavio i Čedomir Letić: ,,Bio sam lično na Glođanskom Brdu, tj. mjestu stradanja i vidio sam četiri hrasta u kojima je udareno puno eksera na kojima se vide odsječci komada žice u obliku alki omotane oko stabla drveća kojima su zarobljeni vezani. Naime, na pomenutom stablu sam vidio i ljudski prst kroz koji je zakucan ekser, a pripada ljudskom tijelu.“[22]
Đorđe Milovanović, takođe napominje zakucavanje zarobljenika u stabla drveća: ,,Poslije oslobođenja Kamenice u protivudaru naših jedinica, februara 1993. godine, bio sam na licu mjesta i vidio mjesta na kojima su mučeni zarobljeni srpski borci – drvo za koje su bili prikivani, žice kojima su bili vezivani...“[23]
Svoja saznanja o brutalnom mučenju srpskih zarobljenika na Glođanskom Brdu iznio je i Mujo Omerović, bivši pripadnik tzv. Armije BiH: ,,Ja lično nisam posmatrao taj zločin koji su oni vršili nad Srbima, ali sam čuo od saborca da su sjekirama odsijecali glave, da su žive ljude zakivali za stabla drveća, a zatim ih tako zakovane mučili sve dok ne bi izdahnuli.“[24]
Fotografije sa ekshumacije i zajedničke sahrane posmrtnih ostataka srpskih žrtava
Dokazi koji potkrepljuju navedena svjedočanstva o mučenju, odnosno zakucavanju zarobljenika za drveća nalaze se u dokumentarnom filmu Više od zločina, autora Miloša Markovića, a u produkciji Radio televizije Beograd. Takođe su zabilježene i brojne scene sa ekshumacije žrtava iz masovnih grobnica, kao i sa identifikacije u Zvorniku. U filmu je prikazano i razoreno selo Kamenica nakon napada muslimanskih snaga.
Ostaci eksera u drveću za koje su zakivani zarobljeni pripadnici Vojske Republike Srpske
Uništena srpska kuća u Donjoj Kamenici
Haotično stanje u Zvorničkoj brigadi je potrajalo do druge polovine decembra, kada se brigada postepeno konsoliduje i nedugo potom započinje određena ofanzivna dejstva radi popravljanja taktičkog položaja i oslobođenja izgubljenih teritorija u prethodnom periodu. Iako je već na Božić, 07. januara 1993. godine, uslijedilo žestok udarac za VRS, padom Kravice i Šiljkovića i spajanjem enklave Cerska sa enklavom Srebrenica, Zvornička brigada je izvela niz manjih ofanzivnih dejstava u januaru i to će umnogome uticati na uspješnost operacije sa početka februara. Komanda Zvorničke brigade u to vrijeme upućuje poziv civilnom muslimanskom stanovništvu: „Na pravcima dejstva jedinica brigade, u cilju zaštite civilnog muslimanskog stanovništva, komanda brigade upućuje blagovremen poziv da se stanovništvo skloni iz zone b/d u tzv. bezbjednosne zone.“[25]
Operacija oslobađanja Glođanskog Brda i deblokade Drinjače nosila je kodni naziv „Proboj“, a ovako je tekao tok borbi: „Istovremeno, dok su trajala dejstva na južnom dijelu zone odbrane brigade, jedinice brigade su na sjeverozapadnom dijelu zone uspješno odbijale sve napade snaga 2.K tzv. A BiH. Početni uspjesi ostvareni dejstvima tokom januara, omogućili su ozbiljnija dejstva tokom februara i dublji prodor na pravcu Snagovo – Kamenica – Glođansko Brdo. Novoformirane snage za aktivna dejstva bile su razmještene u Kulini kod Capardi, gdje je obavljena kratka borbena obuka i izvršene pripreme za aktivna dejstva. Nosioci b/d bile su snage Podrinjskog odreda `Vukovi sa Drine `, koji je tada, još uvijek, bio skromnih borbenih mogućnosti. Zahvaljujući dobro odabranim načinima dejstva i pravilnoj borbenoj upotrebi jedinica, snage Zvorničke brigade uspjele su da ovladaju prostorom Kamenice i 15. februara 1993. godine izbiju na Glođansko Brdo, te na taj način povrate izgubljene položaje iz novembra 1992. godine. (...) To je bio svakako značajan prodor snaga Zvorničke brigade, kojim je povraćeno samopouzdanje jedinicama. Odbacivanjem muslimanskih snaga južno od Zvornika, oslobođen je i put Zvornik – Drinjača i deblokirano naselje Drinjača sa okolnim selima.“[26]
Karta koja prikazuje kontraofanzivu Vojske Republike Srpske iz februara 1993. godine kojom su, između ostalog, povraćene teritorije Glođanskog Brda i Kamenice. Po oslobođenju tih teritorija otkrivene su masovne grobnice
Na Glođanskom Brdu je podignuta spomen-ploča za mučki ubijene pripadnike VRS, 6. novembra 1992. godine. Međutim, prema izjavama svjedoka i Izvještaju CJB Bijeljina[27], nekoliko puta do sada, spomen-ploča biva oštećena, a da se nije saznalo ko je počinilac toga.
Spomen-ploča podignuta u pomen srpskim žrtvama na Glođanskom Brdu, fotografisano juna 2022. godine
Episkop zvorničko-tuzlanski Fotije na parastosu ubijenim Srbima na Glođanskom Brdu
Parastos ubijenim Srbima na Glođanskom Brdu
Više o zločinu na Glođanskom brdu možete pročitati OVDJE.
Republički centar možete pratiti na našoj Fejsbuk i Instagram stranici i Tviter nalogu.
[1] Krivična prijava, CSB Bijeljina, broj: 12-1/02-2-1541/93, od 17.08.1993. godine.
[2] Zahtjev za sprovođenje istrage, Osnovno javno tužilaštvo Zvornik, broj: KT-114/93 od 04.10.1993. godine.
[3] Rješenje o sprovođenju istrage, Osnovni sud Zvornik, broj: Ki-67/93 od 08.11.1993. godine.
[4] Zapisnik o saslušanju svjedoka Pere Lazića, Osnovni sud Zvornik, broj: Ki 67/93, od 31.05.1996. godine.
[5] Zapisnik o prikupljanju izjave od lica Tihomira Đerića, SJB Zvornik, broj: 12-1/02-2-230- /05, od 20.07.2005. godine.
[6] Zapisnik o saslušanju svjedoka Dragana Dimitrića, Osnovni sud Zvornik, od 28.05.1996. godine.
[7] Isto.
[8] Zapisnik o prikupljanju izjave od lica Radomira Jovičića, SJB Zvornik, broj: 12-1/02-2-230-786/05, od 29.07.2005. godine.
[9] Zapisnik o saslušanju svjedoka Đorđa Milovanovića, Osnovni sud Zvornik, Broj KI: 67/93 od 31.05.1996. godine.
[10] Iako je naveden 7. novembar, radi se o 6. novembru 1992. godine.
[11] Zvornička pješadijska brigada (Kratak prikaz formiranja i ratnog-borbenog puta Zvorničke brigade, povodom promocije knjige „Život se brani istinom“ – čas istorije), BORS Zvornik, Zvornik, 2015, str. 13 i 14.
[12] Vinko Pandurević, Život se brani istinom: (Prilog istini o događajima, u i oko Srebrenice, u julu 1995.), BORS/ Eurografika, Zvornik, 2015, prilog br. 6
[13] Vinko Pandurević, Život se brani istinom: (Prilog istini o događajima, u i oko Srebrenice, u julu 1995.), BORS/ Eurografika, Zvornik, 2015, prilog br. 6
[14] Izvještaj kao dopuna krivičnog predmeta, broj: KTN-4/92, od 02.04.1993. godine, SJB Zvornik, broj: 12-1/02-2-230-I-419/05, od 12.12.2005. godine.
[15] Zapisnik o prikupljanju izjava od lica Radojke Jovanović, PS Kozluk, broj: 12-1/01-2611/05, od 08.11.2005. godine.
[16] Zapisnik o prikupljanju izjave od lica Goje Kazanović, PS Šekovići, broj: 12-1-10/02-282/05, od 07.07.2005. godine.
[17] Zapisnik o saslušanju svjedoka Dragomira Pavlovića, Osnovni sud Zvornik, broj: KI-67/93, od 19.02.1995. godine,
[18] Zapisnik o saslušanju svjedoka Rada Tijanića, Osnovni sud Zvornik, od 19.02.1995. godine.
[19] Zapisnik o prikupljanju izjave od lica Đorđija Pavlovića, PS Šekovići, broj: 12-1-10/02-280/05, od 07.07.2005. godine.
[20] Zapisnik o prikupljanju izjave od lica Ignjata Ašćerića, PS Šekovići, broj: 12-1-10/02-275/05, od 06.07.2005. godine.
[21] Zapisnik o prikupljanju izjava od lica Dare Urumović, SJB Zvornik, broj: 12-1/02-2-239–751/05, od 19.07.2005. godine.
[22] Zapisnik o prikupljanju izjava od lica Čedomira Letića, SJB Zvornik broj: 12-1/02-2-230-801/05 od 18.07.2005. godine.
[23] Zapisnik o saslušanju svjedoka Đorđa Milovanovića, Osnovni sud Zvornik, Broj KI: 67/93 od 31.05.1996. godine.
[24] Zapisnik Mujo Omerović, SJB Zvornik, broj: 01-16/04-230___/93, od 15.03.1993. godine.
[25] Zvornička pješadijska brigada (Kratak prikaz formiranja i ratnog-borbenog puta Zvorničke brigade, povodom promocije knjige „Život se brani istinom“ – čas istorije), BORS Zvornik, Zvornik, 2015, str. 14.
[26] Isto, str.15.
[27] Izvještaj o učinjenom krivičnom djelu genocid i drugih krivičnih djela ratnog zločina, CJB Bijeljina, broj: 12-02/4-230-163/05 i 140 od 09.02.2006. godine.
